उतिबेलाको पत्रकारिता र निजामती

सिकाइ खबर

Byसिकाइ खबर

३१ जेष्ठ २०७७, शनिबार

नेपोलियन बोनापार्टको ‘चार विरोधी अखवारको भय एकहजार बेयोनटको भयभन्दा बढ्ता हुन्छ’ भन्ने भनाइबाट प्रभावित भएर मैले २०३६ सालदेखि नै पत्रकारितामा रहर गरेको हुँ । यसैपनि बेलायती राजनीतिज्ञ बर्केले ‘जसरी ग्यालरीमा समाचार पत्र, संवाददाता बस्छ, ऊ राज्यको चौंथो समकक्षी हुन्छ’ भनेर प्रेस जगतलाई सम्मान गरेको कुराबाट म प्रभावित थिएँ । बाग्लुङ्बाट विदुर खड्काको सम्पादकत्वमा प्रकाशित हुने ‘धौलाश्री साप्ताहिक’मा सम्पादकलाई चिठी लेखेर २०३६ मा छापामा आएपनि २०३८ देखि पोखरा बसाइमा ‘हिमाली आवाज’ र राजधानीबाट प्रकाशित हुने ‘साप्ताहिक विमर्श’को पोखरास्थित संवाददाता भएपछि पत्रकारिताले तान्न थाल्यो ।

यसो त राजधानीबाटै प्रकाशित ‘बाँकेको युुगधारासँग पनि मेरो’ सम्बन्ध रह्यो । लेख, रचनाका लागि भने चर्चा, नयाँ झिल्को, मातृभूमि, समीक्षा, राष्ट्रपुुकार, देशान्तर र नयाँसन्देशसम्म म पहुुँचमा थिएँ । गोरखापत्रमा भने धेरै पछि जोडिएँ । हिमाली आवाजका सम्पादक माधव शर्मा,(राष्ट्रपतिका प्रेस सल्लाहकार) बाँकेको युुगधारामा प्रेम कैदी (राजनीतिक विश्लेषक) र विमर्शको टिम पदम ठकुराठी, हरिहर विरही, जनार्दन आचार्यसमेतको संगत गर्न पाउँदाको आनन्द अलगै हुन्थ्यो ।

नगेन्द्रराज पौडेल

पत्रकारितामा वजन थियो उनीहरुको । विज्ञापन उठाएको पैसामध्ये ५० प्रतिशत उनीहरुलाई ड्राप्mट बनाएर पठाइदिनुपर्ने, बाँकी ५० प्रतिशत आफ्नो पारिश्रमिक त्यो बेलाको नियम नै थियो । यसैकारण मोफशलका पत्रकारहरु भन्ने गर्थेउँ, गाईलाई घाँस हाल्ने एउटा, दुहुने अर्कै छ के गर्नु ? शायद न्यूूनतम पारिश्रमिकको कुरा आएपनि अधिकांश सञ्चारगृहमा आज पनि पत्रकारहरुको अवस्था लगभग उस्तै छ जस्तो लाग्छ । आज पनि कैयांै पत्रिकाले लेखकको पारिश्रमिक या त नदिने, दिनै परे अत्यन्त न्यून दिने गरेकै छन् । अहिले हामीसँग न त बेलायतमा झैं स्वीकृत रचनालाई शब्दसंख्याको हिसाबले पैसा दिने चलन छ न त ‘विना पारिश्रमिक छाप्नैका लागि लेख्नेहरु मुर्ख हुन’ भन्ने जर्ज बर्नाड शाहजस्ता स्वाभीमानी लेखकहरु नै छन् । यसैले जसोतसो गुजारामा लेखक र पत्रकार दुुबैको दैनिकी चलेकोे छ ।

उतिबेला आधा पेट खाएर पनि हाम्रो पत्रकारिता यात्रा निकै सारपुर्ण थियो । पुस १, १४, २७ फागुन ७ , कर्तिक २२ गते तथा दशैं र नववर्षजस्ता दिनहरु हाम्रा लागि ठूला पर्व मानिन्थे । सरकारी अफिसहरुले गइसकेपछि गच्छेअनुसारको साइजमा विज्ञापन दिन्थे । यही विज्ञापन एयर कुरियर गर्दै माथि पठाउने र छापिइसकेपछि बिलसहित पत्रिका लिएर पैसा उठाउन जाने चलन त्यतिबेला सबैको दैनिकीजस्तै थियो । जसले धेरै विज्ञापन उठाउन सक्यो त्यो संवाददातालाई पत्रिकाले मन पाथ्र्यो ।

एउटा घटना
पोखरामा नवप्रभात हाइस्कुल निकै नामी थियो । त्यहाँ बिहानीसत्रदेखि दिवासत्रसम्म पढाइ हुन्थ्यो । हेडसर हरि खनाल थिए । २०४४ सालको कुरा हो, क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशक आनन्दलाल प्रधान र ती हेडसरबीच विद्यालयको विषयलाई लिएर झगडा परेछ । भनाभन भएछ । तँ,तँ, मँ,मँ गरेछन् । यो थाहापाएर त्यतिबेलाका पत्रिकामा समाचार आयो । समाचार घटनाको विवरण हो, घटना स्वयं समाचार होइन भन्ने कुरा पत्रकारिताभित्र पर्दछ । समाचारमा गाम्भीर्यता हुनुपर्छ रुखोपना होइन भन्ने मान्यता लण्डन टाइम्सले पनि राखेको छ । यसै मान्यताका आधारमा सबैभन्दा धेरै समाचार मैले लेखेछु ।

उत्साही भन्नेलाई बोलाउ भनेर निर्देशकले भनेछन् । मेरो उपनाम त्यतिबेला उत्साही थियो । मलाई खबर आयो । क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशनालय गएँ । नमस्कार सर भन्दै उनको कोठामा पसें । ‘तपाईं हो, पत्रकार उत्साही ’ उनले भने, ‘हो, मै हुँ’ मैले ढुक्कले जवाफ दिएँ । उनी छिन छिनमा चुरोट र चिया खाइरहन्थे । उनको टेबुलमा चियाको गिलास थियो, तैपनि चिया मगाए, सँगै चिया खायौं । ‘कति पढ्नुुभा छ ’? ‘बीएड, अब एम एड भर्ना हुने हो’ मैले भनें । उनी कुरा गर्दा बेला बेलामा लामो डकार निकालेर गर्थे । अहिले पनि डकार निकाल्दै भने ‘हैन, एम एड पढ्दै गरे हुन्छ । हामीकहाँ माविनि (माध्यमिक विद्यालय निरीक्षक ) खुल्छ, जाँच दिएर माविनिमा आउँदा राम्रो हुन्छ । अफिसर पद हो, अस्थायी भएपनि ग्रेड पाइन्छ’ ,पत्रकारिता बेकार किन गर्नुहुन्छ ? अधिकृत हुन छोडेर ’?

त्यतिबेला म टुडिखेलस्थित प्रेम गुरुङको घर डेरा गरी बस्थें । अर्को कोठामा कृष्णप्रसाद लम्साल (अवकाशप्राप्त सहसचिव, नेपाल सरकार ) बस्थे । उनी सिंचाइमा नासु थिए त्यतिबेला । मैले आज निर्देशकले यसो भन्यो भन्दा उनले ‘तिम्रो मन चोरेको होला, माविनि त्यति सजिलो ठानेका छौ’? भने । नभन्दै अर्को साता क्षेशिनिले विज्ञापन गरेछ । २ पदमा ७ जना उम्मेदवार । परीक्षामा म सहित इश्वरबन्धु गौतम(सम्प्रति अवकाशप्राप्त अधिकृत) पास भएको सूचना पाटीमा नाम निस्क्यो । गौतमलाई कास्की र मलाई म्याग्दी पठाउने भनियो । म मानिन ।

‘म कास्की बस्न नपाउने कारण के डाइरेक्टर साब ?’ मैले सोधें ? ‘मलाई बाध्यता छ’ उनले भने । ‘भैगो मलाई तपाईंको जागिर खानुछैन । म पत्रकारिता नै गर्छु , एम. एड. पढछु’ भनेर हिँडे । केही समयपछि मलाइ उनले बोलाए । ‘कास्कीमा वीरेन्द्रकुमार सिंह जिशिअ छन्, तपाईं खरो मान्छे, अस्थायी पनि । उनी तपाईं भन्दा पनि खरा छन् । तपाईंलाई काम गर्न असजिलो पर्छ’ भने । ‘मैले जिशिअलाई पहिल्यै चिनेकोे थिएँ । उनको भनाईमा सत्यता थियो । फेरि मैले भनें, ‘हैन सर, म उहाँसँग मिलेर काम गर्न सक्छु’ । ‘त्यसो भए जानुस उनलाई भेटेर मलाई फोन गर्न भन्नुस र तपाईं नै चाहिन्छ भन्न लगाउनुस भने’ । म गएँ र यही कुरा गरे । उनी रिसाए । ‘सारा काम त्यो डाइरेक्टरले मलाइ सोधेर गर्या छ ? अहिले किन सोध्नुुपर्ने ? तपाईं आउनुस स्वागत छ । म तपाईंलाई चिन्छु । मेरा लागि पनि तपाई आउदा राम्रै हुन्छ तर त्यो निर्देशकसँग म फोन गरेर यसलाई पठा, उसलाइ नपठा भन्दिनँ ’ उनले भने । यही कुरा लिएर म जिल्ला शिक्षा अधिकारी निवास बगरबाट निर्देशक निवास नयाँबजार गएँ । धेरैबेर कुरा भए । उनले ‘पहिला लेखेको समाचार पनि खण्डन गर्नुस न है, मलाईं माथिबाट के भएको भनेर सोधिराखेको छ’ भने ।

नभन्दै त्यतिबेला आजको झैं जसलाई जे लेखेपनि हुने चलन थिएन । पत्रिकामा आएका समाचार हेरेर उपल्लो निकायले मातहतका निकायलाई सोध्ने चलन थियो । स्पष्टीकरण पनि दिनुपथ्र्यो । कटिङ् संकलन गरेर राख्ने, नथ्थी गरी पठाएर सोध्ने गर्दथे त्यतिबेला । मलाई त्यतिबेला समाचार तयार गर्दा ५ डब्लु र १ एच अर्थात् के, को, किन, कहाँ, कहिले र कसरी भन्ने कुरालाई ख्याल गर्नुपर्छ भन्ने थाहा थियो । साथै समाचार लेख्नु छप्काइ हो, समाचारप्रति असहमति जनाइ आधारसहित खण्डन गर्न पाउनु मलहम लगाउनुु हो, औषधि गर्नु हो । यसबाट बञ्चित गर्न हुँदैन भन्ने मान्यता थियो त्यतिबेला ।

अहिलेका झैं जंगे बोलेपछि बोल्यो, बोल्योको स्थिति त्यो बेला थिएन । मैले हुन्छको संकेत गरें । दिउँसो अफिस बोलाए । मलाई कास्की र गौतमलाई म्याग्दीका लागि माविनिमा नियुक्ति दिए । भोलिपल्ट नियुक्ति लिएर म कास्की गएँ । उनै बिरेन्द्रकुमार सिंह सानो खालको घुम्ने कुर्चीमा थिए । अहिलेका कम्प्युटर अपरेटरकोजस्तो गुणस्तरीय कुर्ची त्यो बेला उपसचिवको पनि हुदैन्थ्यो । अफिसरभन्दा तल्लो पदका कर्मचारीलाई घुम्ने कुर्ची दिइदैन्थ्यो । एउटा पोर्टफोलियो कायम थियो त्यो बेला । उनले सानै भएपनि कुर्ची घुमाएर पत्र हेरे । बधाई भने । सँगसँगै चेतावनी पनि दिए । ‘माविनि चानेचुने पद होइन । माष्टरहरुको निरीक्षण, अनुुगमन गर्नुपर्छ । कक्षा पनि हेर्नुुपर्छ । पत्रकारिता गरेजस्तो थर्काएर खान पाइदैन थाहा छ होला नि’ ।

पहिलो बसाइमै मेरो सातो लिए । मलाई सम्झना भो, ‘सक्छौ जागिर नखाऊ, सक्दैनौ खाऊ, झण्डाभित्र बस, दरवारभित्र नपस’ । पत्रकारबाट नोकरशाही हुनुको पीडा बोध गर्न मलाइ धेरैबेर लागेन । निर्देशकले भनेको पनि सम्झें । आखिर जागिर न पर्यो, हुन्छ सर भनें । म आफू, दशौ तहबाट अवकाशहुँदा थाहा भो, आफूलाइ महान् सम्झने ती सिंहको पनि अन्ततः अवकाशपछि दशौ तहकै पेन्सेन हुँदोरैछ ।

संयोग नै मान्नुपर्छ मेरा पहिला हाकिम वीरेन्द्र सिंह परे भने अन्तिम हाकिम पनि सिंह नै थिए । फरक कति मात्र थियो कि, पहिलाले आफूलाई मधेसको राजपूत भन्थे, दोस्रोले पहाडको मगर । तर यी दुुईमा भारी अन्तर थियो । दोस्रा सिंहको चर्चा अलग प्रसंगमा गर्नेछु । यसप्रकार २०३६देखि पत्रकारिता गरेको एउटा जल्दोबल्दो युवाको पत्रकारिताको अवशान ८ वर्षपछि २०४४ को मंसिरमा निजामतीमा गएर भएको थियो ।

प्रतिकृया दिनुहोस्